Điệp Viên Hoàn Hảo - Cuộc Đời Hai Mặt Không Thể Tin Được Của Phạm Xuân Ẩn

“Điệp viên hoàn hảo” hay là một người Việt Nam hoàn hảo?
(Chủ Nhật, 09/12/2007)
Đọc hết 500 trang sách của Nhà Xuất bản Thông Tấn do nhà sử học Mỹ Larry Berman viết về tướng tình báo anh hùng Phạm Xuân Ẩn có nhan đề Điệp viên hoàn hảo... tôi có cảm giác mình vừa gặp một nhân vật khổng lồ thời Phục hưng (thế kỷ 15 - 16 ở châu Âu). Đó là những con người tài năng nhiều mặt như Hăm-lét (Sếch-pia), vừa là “cánh tay của trang hiệp sĩ...”, còn là “con mắt của nhà thông thái, miệng lưỡi của kẻ hào hoa...”
Sau hơn 5 năm đi lại, thu thập tài liệu, gặp gỡ rất nhiều người Việt và Mỹ, đối thoại trực tiếp ở nhiều thời điểm với tướng Ẩn và gia đình, Berman đã “giải mã” được điều bí ẩn về điệp viên Phạm Xuân Ẩn, người mà Đại tướng Mai Chí Thọ đã nói với tác giả: “... Ẩn là một trong những nhà tình báo vĩ đại nhất trong lịch sử của đất nước tôi” (trang 143). Còn các bạn Mỹ thì đánh giá Phạm Xuân Ẩn là “điệp viên vĩ đại nhất của thế kỷ 20”! Phạm Xuân Ẩn tập hợp nhiều cái lớn trong một con người. Với vỏ bọc nhà báo, ông thật sự là một nhà báo lớn. David Halberstam, một nhà báo nổi tiếng bậc nhất thời đó nhận xét: “Ông ấy có nhiều ảnh hưởng đối với các nhà báo Mỹ”. Một người khác, Laura Palmer nói: “Rất nhiều phóng viên phải phụ thuộc vào ông”! (trang 267). Là nhà tình báo, Phạm Xuân Ẩn thuộc hàng chiến lược toàn cầu. Phạm Xuân Ẩn còn là một nhà ngoại giao lớn, một trí thức lớn, am hiểu nhiều nền văn hóa. Nhân danh một con người, Phạm Xuân Ẩn là một nhà đạo đức. Doug Pike viết: “Ông ấy sống rất đạo đức, do vậy ông luôn tự soi mình vào hành động trên cơ sở các giá trị của Nho giáo. Một trong những giá trị này liên quan đến tình bạn. Nho giáo nhấn mạnh đến sự thủy chung trong tình bạn và ngăn cấm việc khai thác, lợi dụng một người bạn” (trang 465). Và trên hết, Phạm Xuân Ẩn là một người bạn lớn của hai dân tộc Việt - Mỹ. Đó là chiều sâu, là giá trị lớn nhất, là khám phá của nhà sử học Mỹ Larry Berman qua cuốn sách này mà người đọc lĩnh hội được.

Berman đã khám phá được một tâm hồn Việt Nam hoàn hảo trong một “điệp viên hoàn hảo”. Tác giả đã cho thấy nghề tình báo chỉ là một thế bắt buộc Phạm Xuân Ẩn phải ra tay trong những phút “hàm hồ” của lịch sử một đất nước là nước Mỹ, một đất nước mà nhân dân rất tin tưởng ở chính phủ của mình (?). Berman kết luận: “Trong hiệu quả trực tiếp từ cuộc chiến tranh của Mỹ và Việt Nam, có lẽ Phạm Xuân Ẩn là người duy nhất của bên thắng không cảm thấy cay đắng đối với kẻ thù từng gây ra biết bao chết chóc và tàn phá đất nước ông. Phạm Xuân Ẩn nói: Tôi đã sống và làm việc với người Mỹ trong thời gian rất dài. Tôi biết họ là những người tốt. Hầu hết người Mỹ đều tin những điều Chính phủ Mỹ nói với họ. Họ không biết sự thật về người Việt Nam. Tôi chẳng có lý do gì để ghét người Mỹ, cũng như người Mỹ biết tôi trước chiến tranh chẳng có lý do gì để ghét tôi” (trang 466). Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá: Có Phạm Xuân Ẩn “dường như chúng ta có mặt ngay trong phòng tác chiến của Mỹ”. Vậy mà sau chiến tranh, Phạm Xuân Ẩn là người Việt Nam được người Mỹ tìm đến đầu tiên và nhiều nhất, trong lúc chúng ta còn “e ngại” mối quan hệ này! Đó là vì, như David Halberstam nói: “Nếu có một người nào đó nắm bắt được giữa hai thế giới, thì người đó chính là Phạm Xuân Ẩn” (trang 420). Tới đây người viết bài này xin được phép mạo muội cho rằng, nếu cuốn sách này, cuốn sách được một nhà sử học tên tuổi viết theo đúng “phong cách” sử học là để tư liệu, bằng cứ lịch sử nói lên chủ đề của nó... Cần có một cái tên thứ hai thì phải gọi là : “Một người Việt Nam hoàn hảo”!

Cuối cùng, phải nói đến bản dịch của dịch giả Nguyễn Đại Phương; dường như toàn bộ nội dung của gần 500 trang sách này, người đọc “quên mất” rằng nó đã được dịch từ tiếng Anh.

Lê Phú Khải